و ظن از اين ظاهر پيدا شده ، يعنى چون اين كلام ظهور دارد پس مفيد ظن است و همين استلزام سبب آن پندار باطل شده ، پس مقوم ظهور ظاهر چيست ؟ مىفرمايد : مقوم ظهور عبارت است از كاشفيت ذاتيه كلام از مراد متكلم ، يعنى كلام طورى باشد كه از شانس آن است كه براى شنونده افاده كند ظن به مراد را و لو بالفعل براى اين شخص مفيد ظن نباشد پس مناط و معيار افادهء ظن نوعى است نه شخصى . الا ترى : شاهد مطلب : ما مىبينيم كه عند العرف موالى بر عبيد به همين ظاهر كلمات احتجاج مىكنند و به عذر و بهانهء عبد اعتنا نمىكنند كه او بگويد من احتمال خلاف مىدادم و چنين ظنى براى من به وفاق پيدا نشد . دليل مطلب : اگر مناط و معيار ظن شخصى و فعلى باشد نه ظن نوعى ، لازمه‌اش آن است كه هر كلامى در آن واحد نسبت به يك دسته حجت و واجب الاتباع باشد ، چون نزد آنها مفيد ظن هست ، و نسبت به دسته ديگر حجت نباشد ، چون مفيد ظن فعلى نيست و اين تالى فاسدى است . لا يلتزم به بل لا يتوهمه احد ، حتى خود مرحوم كلباسى . و من البديهى : به‌طور كلى در ما نحن فيه سه صورت متصور است : 1 . مناط ظن نوعى باشد و اگر براى شخص هم ظن فعلى نياورد موظف است عملش را طبق نوع قرار دهد . 2 . مناط ظن شخصى باشد پس براى هركسى كه افادهء ظن فعلى كرد اتباع بر او واجب است و براى هركسى كه مفيد ظن فعلى نبود اتباع لازم نيست . 3 . مناط ظن فعلى باشد منتهى به اين صورت كه اگر براى همهء مردم بدون استثنا كلام مفيد ظن فعلى بود در حق همگان حجت است و اگر تنها براى يك عده مفيد ظن فعلى نبود و لو براى ديگران باشد اين ظاهر در حق هيچ‌كدام حجيتى ندارد . صورت ثانيه را كه گفتيم ، احدى ملتزم نشده ، صورت ثالثه هم كه به طريق اولى باطل است چون مستلزم اختلال نظام زندگى و مستلزم تعطيل شدن اكثر تكاليف خواهد شد و لا اظن ان يتوفه به احد فتعين الصورة الاولى كه مناط افادهء ظن نوعى باشد . ب . اعتبار عدم ظن به خلاف آيا در اين تبانى عملى عقلا بر اخذ به ظواهر معتبر است كه سامع ظن فعلى به خلاف